Destructief leiderschap en inspraak

Destructief leiderschap binnen Defensie: waarom inspraak het verschil kan maken

De Nederlandse krijgsmacht staat voor grote uitdagingen. Geopolitieke spanningen nemen toe, defensiebudgetten groeien en het belang van een effectieve, goed voorbereide krijgsmacht wordt steeds duidelijker. Hoogwaardig materieel is daarbij essentieel, maar uiteindelijk is het de mens die het verschil maakt. En precies daar speelt leiderschap een cruciale rol.

Toch laat onderzoek zien dat juist binnen sterk hiërarchische organisaties, zoals Defensie, ook een schaduwzijde van leiderschap kan ontstaan: destructief leiderschap.

Wat is destructief leiderschap?

Destructief leiderschap verwijst naar gedrag van leidinggevenden dat medewerkers schaadt, zoals intimideren, kleineren, manipuleren, onrechtvaardig behandelen of het negeren van welzijn en behoeften. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat dit type gedrag een van de sterkste voorspellers is van werkstress, burn-out, verminderde werktevredenheid en zelfs ziekteverzuim.

Binnen Defensie is dit een extra risico. De militaire context wordt gekenmerkt door:

• een sterke hiërarchie en rangorde;
• strikte naleving van regels en bevelen;
• intensieve socialisatie van nieuwkomers;
• hoge risico’s bij fouten tijdens training en operaties.

Deze factoren maken de organisatie effectief in crisissituaties, maar ze kunnen ook een voedingsbodem vormen voor destructief leiderschap.

Hoe vaak komt destructief leiderschap voor?

Uit data van het interne ‘Werkblik-onderzoek’ onder ruim 15.000 militairen blijkt dat:

• ongeveer één op de vier medewerkers aangeeft dat ongewenst gedrag in het eigen team voorkomt;
• circa 6% zelf slachtoffer is geweest van ongewenst gedrag;
• in een deel van die gevallen de leidinggevende de veroorzaker is.

Hoewel dit percentage lager lijkt dan in vergelijkbare onderzoeken, is de kans groot dat er sprake is van onderrapportage. In een hiërarchische organisatie kan het immers risicovol voelen om negatief gedrag van een leidinggevende te benoemen.

De impact op welzijn en organisatie

De gevolgen zijn aanzienlijk. Medewerkers die destructief gedrag ervaren:

• rapporteren meer werkstress;
• melden zich vaker ziek;
• functioneren minder effectief in teams.

Dit raakt niet alleen het individu, maar ook de veerkracht van teams en uiteindelijk de hele organisatie. In een tijd waarin Defensie maximaal inzetbaar moet zijn, is dat een risico dat men zich nauwelijks kan veroorloven.

Een bredere kijk: destructief leiderschap als groepsproces

Belangrijk inzicht uit recent onderzoek en de onderzoeken die uitgevoerd zijn door Masters in Inzetbaarheid BV is dat destructief leiderschap zelden alleen het “probleem van de leider” is. Het ontstaat vaak uit een samenspel van:

• leiders met ongewenst gedrag;
• medewerkers die zich niet durven of kunnen uitspreken;
• een context die dit gedrag tolereert of faciliteert.

Dit holistische perspectief laat zien dat oplossingen niet alleen gezocht moeten worden in nóg meer leiderschapstrainingen, maar ook in het versterken van de positie van medewerkers en het aanpassen van de organisatiecultuur.

De sleutel: medewerkerinspraak

Een opvallende en hoopvolle uitkomst uit het Werkblik-onderzoek is de rol van medewerkerinspraak. Inspraak betekent dat medewerkers hun ideeën, zorgen en suggesties kunnen uiten met de intentie om het werk te verbeteren.

Bron figuur:Veensma, M., Wisse, B. M., & Rus, D. C. (2025). Destructief leiderschap binnen Defensie: De rol van medewerkerinspraak. Militaire Spectator, 194(12), 722–735.

Uit het onderzoek blijkt dat teams waarin medewerkers meer inspraak ervaren, minder destructief leiderschap rapporteren. Inspraak blijkt bovendien samen te hangen met een lager niveau van werkstress. Zelfs wanneer medewerkers te maken krijgen met ongewenst of destructief gedrag van hun leidinggevende, blijken de negatieve effecten daarvan minder sterk te zijn als zij voldoende inspraak hebben in hun werk. Medewerkers die zich gehoord en serieus genomen voelen, melden zich daardoor ook minder vaak ziek, zelfs in situaties waarin sprake is van ongewenst gedrag. Inspraak fungeert daarmee als een belangrijke beschermende factor voor de gevolgen van destructief leiderschap van medewerkers.

Met andere woorden: inspraak fungeert als een beschermende buffer.

Wat betekent dit voor Defensie en andere organisaties?

Voor Defensie betekent dit dat het stimuleren van inspraak geen ‘zachte’ maatregel is, maar een strategische investering in effectiviteit en duurzame inzetbaarheid. Denk aan:

• het expliciet waarderen van inspraak in functionerings- en beoordelingsgesprekken;
• leidinggevenden beoordelen op hun vermogen om inspraak te faciliteren, niet alleen op resultaten;
• werken aan psychologische veiligheid, zodat medewerkers zich daadwerkelijk durven uitspreken;
• teamcoaching, trainingen en leiderschapsontwikkeling gericht op dialoog en feedback.

Binnen een militaire context kent inspraak vanzelfsprekend grenzen, zeker tijdens operaties waar snelle besluitvorming essentieel is. Juist daarom is het belangrijk om vooraf, in voorbereiding en training, ruimte te creëren voor dialoog en tegenspraak.

Destructief leiderschap, een kostbaar probleem

Destructief leiderschap is een reëel en kostbaar probleem, zeker in organisaties met een sterke hiërarchie. Het goede nieuws: medewerkers zijn geen passieve slachtoffers. Door inspraak te bevorderen, psychologische veiligheid te versterken en leiderschap als een gedeeld proces te zien, kunnen organisaties de negatieve effecten van destructief leiderschap aanzienlijk beperken.

In een wereld die steeds complexer en onzekerder wordt, is dat geen luxe, maar een noodzaak en het voorkomt ziekteverzuim.

bron foto: Het beeld wordt (ook) gebruikt bij het boek “Niemand is belangrijker dan het team – Een militaire visie op leiderschap” van brigadegeneraal Otto van Wiggen.